خانه ناصرالدین میرزا؛ وقتی شاهزاده قاجار قانون معماری ایران را شکست

در میان بافت فشرده و خانه‌های درون‌گرای محله قدیمی عودلاجان، جایی که خشت و گل و دیوارهای بلند، حریم خصوصی ساکنان را از چشم اغیار پنهان می‌کردند، ناگهان عمارتی با هیبت غریب و تماشایی قد علم می‌کند. عمارتی که گویی از دنیایی دیگر به قلب تهران قدیم کوچ کرده است. خانه ناصرالدین میرزا، نه شبیه به خانه‌های قجری متداول است و نه کاملا بوی معماری مدرن پهلوی را می‌دهد.

در این مقاله همراه گردشی تاپ باشید تا شما را با این خانه زیبا آشنا کنیم.

خانه ناصرالدین میرزا کجاست؟

خانه ناصرالدین میرزا در یکی از راهبردی‌ترین و اصیل‌ترین نقاط تهران قدیم، یعنی محله عودلاجان در منطقه ۱۲ قرار دارد. آدرس دقیق این بنا در خیابان خیام، خیابان صوراسرافیل و در انتهای بن‌بستی است که به نام خود شاهزاده، یعنی «بن‌بست ناصرالدین میرزا» شناخته می‌شود.

راه‌های دسترسی به خانه ناصرالدین میرزا

اگر می‌خواهید از خودروی شخصی خود استفاده کنید، بهترین راه استفاده از لوکیشن زیر است. اما اگر می‌خواهید از وسایل حمل‌و‌نقل عمومی استفاده کنید، ما دو را را به شما پیشنهاد می‌کنیم.

1. ایستگاه متروی امام خمینی (تقاطع خط ۱ و ۲) نزدیک‌ترین مسیر دسترسی را فراهم می‌کند. گردشگران می‌توانند پس از خروج از ضلع شرقی این ایستگاه و عبور از پیاده‌راه تاریخی باب‌همایون یا خیابان ناصرخسرو، به راحتی خود را به خیابان صوراسرافیل برسانند.
2. همچنین ایستگاه متروی پانزده خرداد نیز در فاصه‌ای کوتاه از این بنا قرار دارد که دسترسی از سمت بازار بزرگ تهران را میسر می‌سازد.

نکته مهم: به دلیل قرارگیری این خانه در طرح ترافیک و کمبود فضای پارک، استفاده از خودروی شخصی برای بازدید از این منطقه توصیه نمی‌شود.

لوکیشن خانه ناصرالدین میرزا در گوگل مپ

پیشینه تاریخی خانه ناصرالدین میرزا

تاریخچه این عمارت با نام یکی از نوادگان ناصرالدین‌شاه و فرزندان مظفرالدین‌شاه قاجار، یعنی ناصرالدین میرزا گره خورده است. او که از شاهزادگان خوش‌نام و بافرهنگ اواخر عصر قاجار بود، این ملک را در زمینی به مساحت تقریبی 900 متر مربع بنا کرد. ساخت این خانه در زمانی صورت گرفت که تهران در آستانه گذار از سنت‌های کهن به مدرنیته بود. از این رو، عمارت ناصرالدین میرزا به عنوان نمادی از تجددخواهی خاندان سلطنتی در بافت مسکونی پایتخت شناخته می‌شد.

قرارگیری خانه ناصرالدین میرزا در نزدیکی خیابان صوراسرافیل و میدان ارگ، نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک آن در روزگاری است که قلب تصمیم‌گیری‌های سیاسی ایران در همین چند صد متری عمارت می‌تپید. پس از پایان دوران قاجار و با تغییر ساختار قدرت در ایران، این خانه نیز مانند بسیاری دیگر از بناهای اعیانی آن دوران، فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشت. برای سالیان متمادی، این عمارت شکوه اولیه خود را از دست داد و به دلیل متروکه ماندن، بخشی از تزیینات و کالبد آن دچار فرسودگی جدی شد.

در سال‌های پس از انقلاب، مالکیت این بنا به صندوق بازنشستگی کشور واگذار گردید. تا مدت‌ها، گرد غربت بر چهره این بنا نشسته بود و بیم آن می‌رفت که این شاهکار معماری در دل بافت فرسوده منطقه 12 به فراموشی سپرده شود؛ اما ارزش‌های منحصربه‌فرد آن باعث شد تا در تیرماه سال 1384، با شماره 12214 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد.

در دهه اخیر، با تلاش‌های صورت گرفته برای حفظ میراث فرهنگی تهران، پروژه مرمت این بنا با نظارت کارشناسان برجسته آغاز شد. این فرآیند مرمت تنها یک بازسازی ساده نبود، بلکه تلاشی برای بازیابی روح حاکم بر فضای خانه با استفاده از متریال‌های اصیل و الگوهای اولیه معماری آن بود. امروزه خانه ناصرالدین میرزا پس از پشت سر گذاشتن یک قرن تلاطم، به عنوان یکی از زیباترین بناهای احیا شده و جاهای دیدنی تهران شناخته می‌شود.

معماری خانه ناصرالدین میرزا

معماری خانه ناصرالدین میرزا را باید نقطه عطفی در گسست از الگوهای سنتی و حرکت به سوی نوآوری‌های کالبدی در اواخر عصر قاجار دانست. در حالی که اکثریت قریب به اتفاق خانه‌های آن دوران بر اساس الگوی درون‌گرایی و با حیاط‌های مستطیل‌شکل مرکزی ساخته می‌شدند، این بنا با جسارتی ستودنی، سبکی برون‌گرا و کوشک‌مانند را برگزیده است.

بارزترین ویژگی این عمارت، پلان مدور و نمای نیم‌دایره‌ای آن است که در میان بافت زاویه‌دار و خشتی عودلاجان، منظره‌ای غریب و مدرن ایجاد کرده است. این طراحی نه تنها یک انتخاب زیبایی‌شناسانه، بلکه راهکاری هوشمندانه برای بهره‌گیری حداکثری از نور طبیعی و ایجاد دید پانوراما به حیاط مصفای پیرامون خانه بوده است.

شاهکار اصلی این بنا در طراحی سقف آن نهفته است؛ جایی که یک گنبد باشکوه به سبک کلاه‌فرنگی، بر فراز هسته مرکزی عمارت خودنمایی می‌کند. این گنبد که با کاشی‌کاری‌های فیروزه‌ای و تزیینات آجری آراسته شده، وظیفه هدایت نور به تالار اصلی و تعدیل دمای فضای داخلی را بر عهده دارد. فضای زیر گنبد، قلب تپنده خانه است که با ستون‌های بلند و پله‌های منحنی‌شکل، حسی از عظمت و معلق بودن در فضا را به بیننده القا می‌کند.

در این بنا، خبری از تقسیم‌بندی‌های صلب اندرونی و بیرونی به شیوه کلاسیک نیست و فضاها با انعطاف‌پذیری خاصی به یکدیگر متصل شده‌اند. این موضوع نشان‌دهنده تاثیرپذیری معمار از الگوهای معماری نئوکلاسیک اروپایی در ترکیب با هنرهای ایرانی است.

جزئیات اجرایی و تزیینات آجرکاری در این عمارت، اوج مهارت هنرمندان آن دوره را به نمایش می‌گذارد. استفاده از آجرهای تراش‌خورده در لبه پنجره‌های منحنی و ترکیب آن‌ها با سنتوری‌های ظریف بالای ورودی‌ها، بافتی چشم‌نواز به نمای بنا بخشیده است. در فضای داخلی نیز، وجود شومینه‌های دیواری با گچ‌بری‌های خاص و بخاری‌های دیواری که با کاشی‌های هفت‌رنگ تزیین شده‌اند، گواهی بر اشرافی بودن و توجه به جزییات در این ساختمان است.

خانه ناصرالدین میرزا با ترکیب پلان مدور، گنبد مرکزی و ایوان‌های منحنی، نه تنها یک بنای مسکونی، بلکه یک اثر هنری است که مرزهای میان معماری سنتی ایران و تجدد غربی را به زیباترین شکل ممکن در نوردیده است.

جذابیت‌های بصری؛ بهشت پنهان عکاسان و روایت‌گران تصویری

خانه ناصرالدین میرزا برای عکاسان و هنرمندان هنرهای تجسمی، یک لوکیشن خارق‌العاده است. در شهری که خیابان‌ها و ساختمان‌هایش با خطوط صاف و خشن مدرنیته احاطه شده‌اند، انحنای ملایم نمای این خانه و پلان مدور آن، تضادی بصری ایجاد می‌کند که در هیچ کجای تهران یافت نمی‌شود. اصلی‌ترین سوژه برای عکاسان معماری در این بنا، بازی بی‌پایان نور و سایه بر روی دیوارهای منحنی و آجرهای تراش‌خورده‌ای است که با تغییر زاویه خورشید در طول روز، چهره‌ای متفاوت به خود می‌گیرند.

تماشای گنبد کلاه‌فرنگی فیروزه‌ای از میان بن‌بست باریک و کاهگلی، تصویری کارت‌پستالی خلق می‌کند که گویی تکه‌ای از اصفهان یا شیراز قدیم در قلب تهران پر دود و دم کاشته شده است.

علاوه بر این، نورپردازی شبانه این بنا که با دقت و ظرافت مهندسی شده، آن را به یکی از محبوب‌ترین لوکیشن‌ها برای عکاسی در شب تبدیل کرده است. تابش ملایم نور بر روی بافت‌های آجری و برجسته شدن خطوط منحنی در تاریکی، جلوه‌ای رویایی و رازآلود به عمارت می‌بخشد که گویی داستانی ناتمام از شب‌های قاجاری را روایت می‌کند.

جاهای دیدنی نزدیک به خانه ناصرالدین میرزا

خانه ناصرالدین میرزا در یکی از غنی‌ترین نقاط تاریخی تهران قرار گرفته است؛ جایی که با چند دقیقه پیاده‌روی می‌توانید به قلب تپنده تاریخ ایران در دوره قاجار و پهلوی سفر کنید. در ادامه، شاخص‌ترین جاهای دیدنی نزدیک به این عمارت معرفی شده‌اند.

کاخ گلستان

کاخ گلستان که تنها چند صد متر با خانه ناصرالدین میرزا فاصله دارد، بی‌شک باشکوه‌ترین همسایه این عمارت است. این مجموعه عظیم که یادگاری از دوران زندیه تا قاجاریه است، شامل عمارت‌های متعددی نظیر تالار سلام، تالار آینه و تخت مرمر است.

کاخ گلستان نه تنها از نظر معماری و تزیینات خیره‌کننده‌ای چون کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ و آیینه‌کاری‌های ظریف اهمیت دارد، بلکه به عنوان محل تاج‌گذاری پادشاهان قاجار و پهلوی، شاهد حساس‌ترین رخدادهای سیاسی تاریخ معاصر ایران بوده است.

مدرسه دارالفنون

مدرسه دارالفنون واقع در خیابان ناصرخسرو، یکی دیگر از جاذبه‌های اطراف خانه ناصرالدین میرزا است که به دستور امیرکبیر برای تدریس علوم نوین بنا شد. این بنا با حیاط مرکزی باصفا و اتاق‌هایی که دور تا دور آن قرار گرفته‌اند، نمادی از آغاز دوران مدرن و آموزش کلاسیک در ایران محسوب می‌شود.

معماری این مدرسه که توسط میرزا رضا مهندس طراحی شده، ترکیبی از اصول سنتی ایرانی و کارکردهای آموزشی اروپایی است. بازدید از این مکان، فرصتی است برای لمس تاریخ علم و اندیشه در ایران و دیدن عمارتی که نخبگان بسیاری را در خود پرورش داده است.

خانه امام‌جمعه

خانه امام جمعه تهران که تقریبا دیوار به دیوار و در همسایگی مستقیم خانه ناصرالدین میرزا قرار دارد، یکی از نفیس‌ترین خانه‌های اعیانی تهران قدیم است. این عمارت متعلق به میرزا آقاخان نوری (صدراعظم ناصرالدین‌شاه) بوده و بعدها به محل سکونت امام‌جمعه تهران تبدیل گشته است. تزیینات داخلی این خانه، به‌ویژه نقاشی‌های دیواری، گچ‌بری‌های فوق‌ظریف و ارسی‌های بی‌نظیرش، آن را به یکی از لوکس‌ترین خانه‌های آن دوران تبدیل کرده است.

تقابل معماری این خانه (که کاملا درون‌گراست) با معماری برون‌گرای خانه ناصرالدین میرزا، درس‌نامه‌ای زنده از تنوع سبک‌های معماری در یک محله واحد است.

نتیجه‌گیری

خانه ناصرالدین میرزا تنها یک بنای بازسازی‌شده در قلب پایتخت نیست، بلکه سندی زنده از جسارت معمارانی است که از تکرار الگوهای گذشته پرهیز کرده و افق‌های تازه‌ای را در کالبد شهر تهران گشودند. این عمارت با پلان مدور و گنبد یگانه‌اش، همچون نگینی در میان بافت سنتی عودلاجان می‌درخشد و به ما یادآوری می‌کند که هویت یک شهر، نه در تخریب گذشته برای رسیدن به مدرنیته، بلکه در بازخوانی خلاقانه و حفظ ریشه‌های اصیل نهفته است.

سوالات متداول