خانه عامری‌ها؛ از شکوه قاجار تا اقامتگاهی رویایی

قدمت خانه عامری‌ها به دوران زندیه بازمی‌گردد. این خانه باشکوه ابتدا متعلق به سهام‌السلطنه عامری بوده و در آن دوران بنا شده است. پس از زلزله ویرانگر سال 1192 هجری قمری که بسیاری از بناهای کاشان را تخریب کرد، بخش‌هایی از این خانه نیز آسیب دید.

در دوره قاجار، این بنا توسط سهام‌السلطنه مرمت و بخش‌های جدیدی به آن اضافه شد. پس از درگذشت سهام‌السلطنه، خانه میان وراث تقسیم شد و به چند بخش مجزا تبدیل گشت. با گذشت زمان و بی‌توجهی، بخش اعظمی از آن تخریب شد و زیر خاک مدفون ماند.

در سال‌های اخیر، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با برنامه‌ای مدون، اقدام به خرید و مرمت بخش‌های مختلف این مجموعه کرد تا شکوه گذشته آن را احیا کند. در نهایت، این عمارت بزرگ با مساحت حدود 9000 متر مربع که به عنوان بزرگ‌ترین خانه تاریخی کاشان شناخته می‌شود، به یک هتل مجلل تبدیل شد و در 26 خرداد 1393 به طور رسمی افتتاح گردید. امروزه، این مجموعه به عنوان یکی از مهم‌ترین جاهای دیدنی کاشان پذیرای بازدیدکنندگان و مهمانان داخلی و خارجی است.

معماری خانه عامری‌ها

معماری خانه عامری‌ها، تلفیقی بی‌نظیر از هنر، مهندسی و هوش اقلیمی است که آن را از دیگر خانه‌های تاریخی کاشان متمایز می‌کند. این عمارت باشکوه بر اساس اصول معماری سنتی ایرانی بنا شده و تمام ریزه‌کاری‌ها در آن، نه فقط برای زیبایی، بلکه برای آسایش ساکنان طراحی شده‌اند.

این خانه بر پایه سبک گودال‌باغچه و حیاط مرکزی استوار است. یعنی حیاط اصلی را در سطحی پایین‌تر از سطح کوچه قرار دارد. این نوع طراحی به تعدیل دما، دسترسی به آب قنات و ایجاد فضایی امن و خصوصی کمک می‌کرد.

خانه دارای چندین حیاط بیرونی و اندرونی است که هر یک کارکرد خاص خود را داشتند. حیاط بیرونی برای پذیرایی از مهمانان و امور رسمی و حیاط اندرونی برای زندگی خصوصی خانواده طراحی شده بود. این تفکیک فضا، اصل مهمی در معماری سنتی ایرانی به شمار می‌رود.

بخش‌های مختلف این خانه با تزئینات بی‌نظیری آراسته شده‌اند. دیوارها و سقف‌ها با گچ‌بری‌های ظریف و نقاشی‌های هنرمندانه تزئین شده‌اند که اغلب شامل نقوش اسلیمی، گل، بوته و صحنه‌هایی از طبیعت است. آینه‌کاری‌های خیره‌کننده در تالار آینه و بخش‌های شاه‌نشین نیز، با انعکاس نور، فضایی رؤیایی ایجاد می‌کنند.

همچنین مقرنس‌کاری و یزدی‌بندی در ایوان‌ها و سقف‌ها، شکوه و عظمت فضا را دوچندان کرده است. درب‌ها و پنجره‌های چوبی نیز با منبت‌کاری و گره‌چینی‌های استادانه ساخته شده‌اند که علاوه بر زیبایی، به تهویه مناسب فضا نیز کمک می‌کنند.

در کنار این زیبایی‌ها، عناصر مهندسی نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند. خانه عامری‌ها دارای بلندترین بادگیر در میان خانه‌های تاریخی کاشان است. این بادگیر با هدایت هوای خنک از زیرزمین (سرداب) به داخل خانه، به تهویه طبیعی فضا کمک کرده و هوای مطبوعی را در تابستان به ارمغان می‌آورد.

این خانه همچنین دارای چندین حوض بزرگ فیروزه‌ای است. این حوض‌ها با تبخیر آب، هوای اطراف را مرطوب و خنک می‌کردند.

اتاق‌های خانه عامری‌ها

خانه عامری‌ها با فضاهای متعدد و کاربری‌های متفاوت، نمونه‌ای کامل از یک خانه اعیانی در دوران قاجار است. تعداد زیاد اتاق‌ها و تالارهای این مجموعه، نشان از بزرگی و جایگاه اجتماعی صاحب‌خانه دارد. در ادامه به معرفی مهم‌ترین اتاق‌های این عمارت باشکوه می‌پردازیم.

تالار شاه‌نشین

این تالار که به آن اتاق آینه نیز می‌گویند، مجلل‌ترین و باشکوه‌ترین بخش خانه است. شاه‌نشین که در بالاترین نقطه و با بهترین دید به حیاط قرار دارد، محل پذیرایی از مهمانان ویژه و رسمی بود. ویژگی‌های اصلی آن عبارتند از:

• آینه‌کاری و گچ‌بری: سقف و دیوارها با آینه‌کاری‌های ظریف و گچ‌بری‌های هنرمندانه تزئین شده‌اند که نور را منعکس کرده و فضا را بسیار روشن و باشکوه نشان می‌دهند.
• پنجره‌های ارسی: پنجره‌های چوبی و رنگی (ارسی) با طرح‌های هندسی زیبا، در طول روز با عبور نور خورشید، نقوش رنگارنگی را بر روی کف اتاق می‌اندازند و جلوه‌ای خاص به فضا می‌دهند.
• کفپوش نفیس: کف این تالار با فرش‌های دست‌باف و گران‌بها پوشانده شده است.

اتاق سه‌دری و پنج‌دری

این اتاق‌ها بر اساس تعداد درهایی که به حیاط باز می‌شدند، نام‌گذاری شده‌اند و نقش مهمی در تهویه و روشنایی خانه داشتند:

• اتاق‌های سه‌دری: این اتاق‌ها معمولاً در کنار تالار اصلی قرار داشتند و فضایی برای استراحت یا نشست و برخاست‌های خانوادگی بودند.
• اتاق‌های پنج‌دری: این اتاق‌ها معمولاً بزرگ‌تر بودند و برای دورهمی‌های خانوادگی و پذیرایی از مهمانان غیررسمی استفاده می‌شدند. وجود پنج پنجره، تهویه بهتری را در تابستان فراهم می‌کرد.

هر دو نوع اتاق با تزئیناتی مانند گچ‌بری، نقاشی و مقرنس‌کاری تزئین شده‌اند، اما معمولاً به اندازه تالار شاه‌نشین پرکار نبودند.

اتاق هفت‌دری

خانه عامری‌ها دارای یک تالار بسیار بزرگ با هفت در است که به آن هفت‌دری می‌گویند. این تالار که بزرگ‌ترین اتاق این خانه محسوب می‌شود، برای مراسمات بزرگ، جشن‌ها و پذیرایی از تعداد زیادی مهمان مورد استفاده قرار می‌گرفت. با توجه به ابعاد و تعداد درهای آن، تهویه طبیعی در این فضا به خوبی صورت می‌گرفت و در روزهای گرم نیز هوایی مطبوع داشت.

سرداب (زیرزمین)

سرداب‌ها یکی از هوشمندانه‌ترین بخش‌های معماری کویری هستند. این فضا که در پایین‌ترین طبقه خانه قرار دارد، برای فرار از گرمای سوزان تابستان طراحی شده بود.

• هوای خنک: با قرارگیری در عمق زمین، دمای سرداب در طول تابستان بسیار پایین‌تر از دمای بیرون بود.
• ارتباط با بادگیر: بادگیرهای خانه، هوای خنک سرداب را به داخل اتاق‌های بالایی هدایت می‌کردند تا کل خانه خنک شود.
• کاربری: از سرداب‌ها برای استراحت در ساعات اوج گرما و همچنین نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی استفاده می‌شد.

این اتاق‌ها، در کنار فضاهای دیگری مانند ایوان‌ها، حوض‌خانه‌ها و اتاق‌های مخصوص خدمه، مجموعه کاملی را تشکیل می‌دهند که نمایانگر سبک زندگی و آداب و رسوم ایرانی در قرون گذشته است.

نکات بازدید از خانه عامری‌ها

برای تجربه بهتر از بازدید خانه عامری‌ها، بهتر است به نکات زیر توجه داشته باشید تا سفرتان لذت‌بخش‌تر شود.

زمان و برنامه ریزی بازدید

• بهترین زمان بازدید: بهترین زمان برای بازدید از کاشان و خانه عامری‌ها، فصل بهار (به‌ویژه در اردیبهشت‌ماه) است. در این فصل هوا دلپذیر است و زیبایی باغ و حوضچه‌ها دوچندان می‌شود. از سفر در تابستان‌های گرم خودداری کنید، مگر اینکه بتوانید اوایل صبح یا اواخر عصر بازدید کنید.
• ساعات بازدید: بازدید از خانه عامری‌ها و قدم زدن در حیاط آن همه‌روزه از ساعت 09:00 الی 14:00 امکان‌پذیر است. کسانی که در این خانه تاریخی اقامتگاه اجاره می‌کنند این محدودیت را ندارند و می‌توانند هر ساعتی که خواستند در این خانه ماجراجویی کنند.
• مدت زمان بازدید: برای بازدید کامل از تمام بخش‌های خانه، از جمله حیاط‌ها، اتاق‌ها و رستوران‌ها، حداقل 1 تا 2ساعت زمان بگذارید.

نکات حین بازدید

• پوشیدن کفش مناسب: با توجه به اینکه قرار است در محوطه تاریخی و بر روی سنگ‌فرش‌ها قدم بزنید، کفش راحت بپوشید.
• عکاسی: خانه عامری‌ها بهشتی برای عکاسان است. از زوایای مختلف حیاط‌ها، انعکاس عمارت در حوض‌ها و جزئیات زیبای گچ‌بری و آینه‌کاری غافل نشوید.
• استفاده از راهنما: برای آشنایی بیشتر با تاریخچه و معماری خانه، می‌توانید از راهنماهایی که در محل حضور دارند استفاده کنید.

کلام آخر

بازدید از این خانه، فرصتی است تا قدم در مسیری بگذاریم که هر خشت آن، قصه‌ای از گذشته را روایت می‌کند و هر بخش آن، دعوت‌نامه‌ای است برای درک عمیق‌تر هنر و فرهنگ ایران زمین. خانه عامری‌ها نقطه‌ای برای تأمل و آرامش است؛ جایی که می‌توانید برای لحظاتی از هیاهوی دنیای مدرن فاصله بگیرید و در سکوت و شکوه آن غرق شوید.

سوالات متداول