برج خلعت‌پوشان تبریز؛ یادگار شکوه صفوی در دل باغمیشه

در دل تبریز، شهری که هر کوچه‌اش بوی تاریخ می‌دهد و هر دیوارش روایتی ناگفته در دل دارد، بنایی قد علم کرده که نه‌فقط سازه‌ای تاریخی، بلکه صحنه‌ای از تشریفات درباری دوران گذشته است. برج خلعت‌پوشان تبریز که در دوره صفویان پایه‌گذاری شد و در عصر قاجار به اوج استفاده‌اش رسید، محلی بود برای برگزاری آیین رسمی پوشاندن خلعت بر تن امیران، حکمرانان و مأموران حکومت. در ادامه همراه گردشی تاپ باشید.

تاریخچه برج خلعت‌پوشان تبریز

برج خلعت‌پوشان تبریز یکی از بناهای تاریخی ارزشمند دوره صفوی است که در شرق شهر تبریز و در محله‌ی باغمیشه قرار دارد. این برج در اواخر دوران صفویه، احتمالاً در زمان شاه سلطان حسین صفوی (اوایل قرن 12 هجری قمری) ساخته شد و نام آن از رسمی درباری به نام خلعت‌پوشی گرفته شد.

در آن دوران، وقتی پادشاه یا حاکم می‌خواست به یکی از درباریان یا فرماندهان خود پاداش دهد، جامه‌ی مخصوصی به نام خلعت بر تن او می‌کرد و این مراسم اغلب در فضایی باشکوه انجام می‌شد. برج خلعت‌پوشان تبریز دقیقاً برای همین مراسم ساخته شده بود؛ جایی که شاه یا والی آذربایجان، خلعت را به بزرگان و نخبگان می‌پوشاند. در دوره‌های بعد، به‌ویژه در زمان قاجار، از این سازه به عنوان محل اقامت یا استراحت حکام محلی و گاهی هم به عنوان مرکز دیدبانی استفاده می‌شد.

در دوران قاجار و پهلوی، بخش‌هایی از برج آسیب دید، اما در سال‌های اخیر سازمان میراث فرهنگی مرمت‌هایی را روی آن انجام داده است. بازسازی گنبد، تثبیت دیواره‌ها و احیای بخش‌هایی از آجرکاری‌ها باعث شد این بنای تاریخی دوباره جان بگیرد و به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شود. امروز برج خلعت‌پوشان نه تنها یادگاری از شکوه معماری صفوی است، بلکه به یکی از مهم‌ترین جاهای دیدنی تبریز تبدیل شده که بازدیدکنندگان را با ترکیبی از هنر، تاریخ و اصالت ایرانی روبه‌رو می‌کند.

معماری برج خلعت پوشان تبریز

برج خلعت‌پوشان تبریز از شاهکارهای معماری دوران صفویه است. این بنا حدود 12 متر ارتفاع دارد و به شکل هشت‌ضلعی ساخته شده است؛ ساختاری که در معماری ایرانی‌اسلامی نماد تعادل و تقارن محسوب می‌شود. در هر ضلع برج، طاق‌نمایی بلند دیده می‌شود و ورودی اصلی در میانه‌ی یکی از اضلاع قرار دارد. برج از آجر پخته، ملات آهک و ساروج ساخته شده و گنبدی دوپوش بر فراز آن قرار دارد تا هم سبک‌تر باشد و هم درون بنا دمای یکنواخت‌تری حفظ شود.

نمای بیرونی برج با وجود سادگی، از آجرکاری‌های هنرمندانه و نقوش هندسی منظم تشکیل شده که زیبایی خاصی به بنا بخشیده است. در بالای دیواره‌ها، طاق‌نماهای کم‌عمق با چیدمان‌های مختلف آجر مانند چلیپا، خفته و راسته طراحی شده‌اند تا بافتی متنوع و چشم‌نواز ایجاد کنند. در قسمت فوقانی، گنبدی مخروطی‌شکل دیده می‌شود که به سبک گنبدهای صفوی ساخته شده و بر شکوه کلی بنا افزوده است. در بخش‌هایی از نما نیز از سنگ تراش‌خورده برای استحکام بیشتر استفاده کرده‌اند.

درون برج، فضایی مرکزی با طرح هشت‌ضلعی وجود دارد که در هر ضلع آن طاقچه یا طاق‌نمایی تزئینی دیده می‌شود. یک پلکان مارپیچ درون دیوار برج تعبیه شده و امکان دسترسی به طبقه‌ی بالایی را فراهم می‌کند. سقف داخلی گنبد با آرایه‌های گچی و آجری تزئین شده است که در گذشته رنگ‌آمیزی نیز داشته‌اند. نور داخل از روزنه‌های کوچکی در زیر گنبد و بالای دیوارها تأمین می‌شود و این نور ملایم، حال و هوایی روحانی و آرام به فضا می‌بخشد.

جالب است بدانیم که طراحی داخلی برج به گونه‌ای انجام شده که آکوستیک طبیعی آن باعث می‌شده صدای سخنران یا پادشاه در تمام فضا به‌طور واضح پخش شود؛ قابلیتی که برای برگزاری مراسم رسمی و آیین‌های درباری کاملاً کاربردی بوده است.

تزئینات برج خلعت‌پوشان تبریز هرچند در گذر زمان آسیب دیده‌اند، اما هنوز نشانه‌هایی از شکوه گذشته در آن باقی مانده است. نقوش هندسی و اسلیمی در قالب آجرکاری‌های ظریف، گچ‌بری‌های هنرمندانه با طرح‌های گیاهی و هندسی و طاق‌نماهای قوس‌دار با قوس‌های جناغی از جمله جلوه‌های تزئینی این بنا هستند. در بخش زیر گنبد نیز کاربندی‌های ساده و ظریفی به چشم می‌خورد که نشان از مهارت معماران ایرانی دارد. بخش‌هایی از کتیبه‌های آجری و گچی که احتمالاً شامل نام بانی و تاریخ ساخت بوده‌اند، امروز از بین رفته‌اند؛ اما ردپای آن‌ها هنوز در تزئینات باقی مانده است.

سبک معماری برج خلعت‌پوشان را می‌توان ترکیبی از معماری صفوی درباری و سنت‌های بومی آذربایجان دانست. در این سبک، هماهنگی میان فرم، عملکرد و تزئینات جایگاه ویژه‌ای دارد؛ بدنه‌ی آجری، ساختار متقارن و طراحی دقیق گنبد همگی در خدمت هدف اصلی بنا یعنی برگزاری مراسم رسمی خلعت‌پوشی بوده‌اند.

نکات بازدید از برج خلعت‌پوشان تبریز

• بازدید از این جاذبه کاملا رایگان است.
• با توجه به موقعیت مکانی، دسترسی به این برج از طریق وسایل نقلیه شخصی راحت‌تر از وسایل نقلیه عمومی است.
• بهترین زمان بازدید از برج خلعت‌پوشان تبریز بهار و اوایل پاییز است.
• از بازدید در روزهای بارانی و خیلی سرد خودداری کنید؛ چرا که تمرکز لازم برای دیدن و لذت بردن از زیبایی‌های این برج را نخواهید داشت.
• از لمس تزئینات برج خودداری کنید.
• از نوشتن یادگاری روی دیوارهای برج خلعت پوشان تبریز کاملا پرهیز کنید.
• زمان لازم برای بازدید از این سازه بین 1 تا 2 ساعت است.

جاهای دیدنی اطراف برج خلعت‌پوشان تبریز

با توجه به موقعیت مکانی برج، بازدید از جاذبه‌های زیر در ادامه مسیر را پیشنهاد می‌کنیم.

موزه قاجار تبریز

موزه قاجار در یکی از زیباترین خانه‌های تاریخی تبریز، یعنی خانه امیرنظام گروسی قرار دارد. این موزه آثار ارزشمندی از دوران قاجار مانند سکه‌ها، کاشی‌ها، ابزارهای جنگی، تزیینات و عکس‌های قدیمی را در خود جای داده است. معماری اصیل ایرانی، پنجره‌های ارسی و حوض فیروزه‌ای وسط حیاط، آن را به یکی از دیدنی‌ترین بناهای تاریخی شهر تبدیل کرده است. (فاصله از برج: 6 کیلومتر)

خانه حیدرزاده

خانه حیدرزاده یکی از خانه‌های سنتی بازمانده از دوران قاجار است که امروزه به‌عنوان خانه معماری تبریز شناخته می‌شود. این بنا با تزئینات چوبی زیبا، شیشه‌های رنگی و حیاطی باصفا، نمونه‌ای باشکوه از معماری بومی تبریز است. بازدید از این خانه برای علاقه‌مندان به تاریخ، هنر و مرمت بناهای قدیمی بسیار جذاب است. (فاصله از برج خلعت‌پوشان تبریز: 7 کیلومتر)

ائل گلی

پارک ائل گلی یکی از مشهورترین تفرجگاه‌های تبریز است که در جنوب شرقی شهر قرار دارد. در مرکز این پارک دریاچه‌ای زیبا و عمارتی تاریخی به نام عمارت کلاه‌فرنگی وجود دارد. فضای سبز، مسیرهای پیاده‌روی، قایق‌سواری و چشم‌انداز شهر از بالای تپه ائل‌گلی، این مکان را به یکی از محبوب‌ترین نقاط تفریحی تبریز تبدیل کرده است. (فاصله: 10 کیلومتر)

بازار تاریخی تبریز

بازار بزرگ تبریز، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده‌ی جهان و از آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این بازار شامل تیمچه‌ها، کاروانسراها، مساجد و حجره‌های متعدد است و هنوز هم مرکز تجارت سنتی تبریز محسوب می‌شود. بازدید از این بازار، فرصتی عالی برای آشنایی با فرهنگ، صنایع‌دستی و خوراکی‌های اصیل آذربایجان است. (فاصله: 8 کیلومتر)

سخن پایانی

برج خلعت‌پوشان تبریز، یادگاری خاموش اما باشکوه از روزگار صفوی است؛ بنایی که در دل محله‌ی باغمیشه، هنوز نفس‌های تاریخ را در آجرهای کهن خود پنهان کرده است. این برج روزگاری محل برگزاری یکی از پرشکوه‌ترین آیین‌های درباری بوده و امروزه یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی ایران است. اگر عاشق تاریخ هستید و بازدید از بناهای تاریخی را دوست دارید، دیدن این سازه را از دست ندهید.

سوالات متداول