از خوانچهبرون تا قصهگویی؛ شب یلدا در کردستان چگونه برگزار میشود؟
شب یلدا، بهعنوان یکی از کهنترین آیینهای ایرانی، ریشه در باورهای باستانی و پیوند عمیق انسان با طبیعت دارد. این آیین در میان مردم کردستان جایگاهی ویژه دارد و با جلوهای پرشورتر و حالوهوایی متفاوت نسبت به بسیاری از نقاط دیگر ایران برگزار میشود.
شب یلدا (چله) که همزمان با آخرین روز پاییز و ورود به فصل زمستان است، در میان کردستانیها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و مردمان این دیار از روزها پیش برای استقبال این شب به تکاپو میافتند. آیین شب یلدا میثاق دوباره مردم با رسم و رسومات گذشتگان است، آیینی که در هر شهر و دیاری به نوعی زنده نگه داشته شده است و در استان کردستان نیز با شکوه خاصی برگزار میشود.
همزمان با آخرین روزهای پاییز منازل مردم در شهرها و روستاهای کردستان رنگ و بوی دیگری به خود میگیرد، تصمیمگیری برای گذارندن بلندترین شب سال در میان خانوادهها خود به جشنی کوچک تبدیل میشود و طبق معمول نیز این میزبانی به دوش بزرگترهای خانواده مثل منزل پدربزرگ ها و مادربزرگ ها میافتد.
اما شور و اشتیاق خانوادهها بویژه بانوان برای سفره شب یلدا خود حکایت دیگری است، البته در گذشتهها غذای این شب کاملا مشخص بود و رشته پلو حرف اول را میزد اما امروزه با تغییر ذائقهها سفره این شب نیز تغییر کرده و به نوعی رنگارنگتر شده است.
خوراکیها و تنقلاب شب چله
البته امروزه نیز در میان اکثر خانوادهها بویژه خانوادههایی که بزرگترها میزبان هستند، رشته پلو و دلمه برگ پای ثابت شب چله کردستانیها است و در کنار آن نیز پای غذاهای گوشتی نیز به میان آمده است. طعمهای اصیل همانند رب انار در کنار دلمه، دوغ تازه، مسات و کره محلی و کالک ترش (خربزه ترش) که ماهها پیش برای این شب کنار گذاشته شده است، تکمیل کننده و زینت بخش چله نشینی مردم این دیار میشود.
قدیمیها بر این باور بودهاند که خوردن خربزه ترش پس از شام سنگین شب چله، به فرآیند هضم غذا کمک کرده و زمینهساز لذت بردن از سایر میوهها و تنقلات پس از آن که کم هم نیست خواهد بود. انار و هندوانه از جمله میوههای ثابت مهمانی شب یلدا به شمار میروند و این روزها اکثر مغازهها و ماشینهای میوه فروش مملو از هندوانههایی است که معلوم نیست داخل آن چگونه است اما به رسم دیرینه بیشتر مردم آن را برای این شب تهیه میکنند.
در اعتقادات محلی و عامیانه مصرف هندوانه در شب چله خاصیت محافظتی دارد و بدن را در برابر بیماریهای فصل زمستان مقاوم میکند و حال این عقیده تا چه اندازه صحت داشته باشد معلوم نیست.
تنقلات و خشکبار این شب نیز شامل انجیر خشک، قیسی، هسته زردآلوی حرارتدیده همراه با سماق است، البته در منزل پدربزرگها و مادربزرگها بویژه در روستاها ترکیبات خوشمزه دیگری همانند توت خشک، تخمه کدو بو داده، مغز گردو و گندم برشته مخلوط شده با شیره گز زینت بخش سفره شب چله است.
قصهگویی
از سفره شب چله و غذاها و خوراکیها خوشمزه که بگذریم نوبت به قصهگوییهای بزرگترها میرسد که البته این روزها بدلیل پیشرفت تکنولوژی، وجود فضای مجازی و شبکههای اجتماعی تا حدودی رنگ باخته است اما هنوز هم در میان برخی خانوادهها این سنت وجود دارد.
پس از صرف شام معمولا کوچک و بزرگ در کنار پدربزرگها و مادربزرگها جمع شده و از آنان میخواهند که برایشان قصهها و داستانهای قدیمی تعریف کرده و یا خاطرات دوران جوانی خود را برای انان بازگو کند.
بسیاری از خانوادهها بویژه کسانی که از نعمت داشتن پدربزرگ و مادربزرگ محروم هستند به گروههای چند نفره تقسیم شده و مشغول بازی های مختلف از جمله گوروا بازی (جوراب بازی) و بازیهایی از این قبیل خواهند شد و در میان خنده و شادی این شب بلند را میگذرانند.
خوانچه برون
یکی از سنتهای دیرینه و فاخر کردستانیها در شب یلدا، آیین “خوانچه برون” است که براساس آن خانوادهها خوانچهای متشکل از غذاهای شب یلدا، مرغوب ترین تنقلات، میوهها و شیرینیهای ویژه و مختلف و هدایایی نفیس که با ذوق و مهارتی خاص تزیین شده آماده میکنند.
این خوانچهها از طرف خانوادهها برای دخترانشان که به تازگی به خانه بخت رفتهاند و یا دختری که در عقد پسرشان بوده و همچنان در خانواده پدری خود ساکن است برده میشود، این رسم با وجود کمرنگ شدن بسیاری از آیینهای این شب همچنان در میان کردستانیها پررنگ است و با شکوه خاصی انجام میشود.
این خوانچه به اندازهای کامل است که خانواده طرف مقابل عروس یا داماد خانواده دیگر نیازی به تدارک شام یا تنقلات شب چله ندارد و کنار هم بلندترین شب سال را میگذرانند.
جوهره اصلی شب یلدا در کنار احیای سنت دیرینه آن، برگزاری دورهمیهای خانوادگی بدور از کینه و کدورت و تقویت بنیانهای خانوادگی و خویشاوندی است که امید میرود همه ما بتوانیم بدور از هیاهوی زمانه از این شب مقدس به بهترین نحو ممکن استفاده کرده و لذت ببریم.
