سفر کیلومتری انسانهای عصر حجر برای یافتن سنگ / کدام گروه اولین گام تکامل را برداشته است؟
تجزیه و تحلیل جدید از یک جعبه ابزار مشهور اولدوایی، جدول زمانی را 600 هزار سال به عقب میبرد.
شاید در ابتدا اینطور به نظر نرسد، اما تفاوت بزرگی بین اجداد انسان عصر حجر که از سنگهای اطراف ابزار میساختند و آنهایی که برای یافتن مواد مناسب سفر میکردند، وجود دارد. توانایی نقشهبرداری ذهنی از مکانهای اطراف (به ویژه مکانهای دور) نیاز به سطح پیشرفتهای از شناخت دارد که بسیاری از گونههای هومینین منقرض شده کنونی فاقد آن بودند.
حداقل برای یک جامعه پارینه سنگی واقع در جنوب غربی کنیای امروزی، این جهش تکاملی تا 600 هزار سال زودتر از آنچه قبلاً تصور میشد، رخ داده است. شواهد جدید در مطالعهای که در 15 آگوست 2025 در مجله Science Advances منتشر شد، بررسی شده است.
در دهه 1930، باستانشناسان اولین جعبه ابزار اولدوایی را در تانزانیا کشف کردند؛ سه ابزار سنگی شامل سنگهای چکشی برای ساخت ابزارهای کوبشی، سنگهای زاویهدار یا بیضیشکل برای شکافتن مواد و تراشههایی که اساساً به عنوان چاقوهای اولیه عمل میکردند.
از آن زمان، یافتههای مشابهی در بیشتر قاره آفریقا، مانند سایت نیایانگا در نزدیکی لبه شرقی دریاچه ویکتوریا در شبه جزیره هما، یافت شده است.
در سال 2023، یک تیم باستانشناسی بینالمللی شامل موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونیان، کالج کوئینز و موزه تاریخ طبیعی کلیولند، قدیمیترین مجموعه شناختهشده از ابزارهای اولدوایی و استخوانهای اسب آبی قصابیشده را کشف کردند که قدمت آنها تقریباً به ۳ میلیون سال پیش برمیگردد.
پس از دو سال دیگر تجزیه و تحلیل در سایت نیایانگا، محققان به نتیجه قابل توجه دیگری رسیدهاند:
برخی از این ابزارها از سنگهایی آمدهاند که در هیچ کجای نزدیکی نیایانگا وجود ندارند.
ریک پاتس، نویسنده ارشد این مطالعه، در بیانیهای گفت:
مردم اغلب روی خود ابزارها تمرکز میکنند، اما نوآوری واقعی اولدواییها در واقع ممکن است حمل و نقل منابع از یک مکان به مکان دیگر باشد. دانش و قصد برای آوردن مواد سنگی به منابع غذایی غنی، ظاهراً بخش جداییناپذیری از رفتار ابزارسازی در آغاز اولدواییها بوده است.
برش، خراشیدن و کوبیدن مواد گیاهی سخت و لاشه حیوانات به سنگهایی نیاز داشت که به اندازه کافی محکم باشند تا بتوانند از عهده این کار برآیند، اما در عین حال به اندازه کافی شکننده باشند تا به لبههای تیز تبدیل شوند.
با این حال، محققان میگویند زمینشناسی اطراف نیایانگا به سادگی این کار را انجام نمیداد. ابزارهای اولدوایی که از جنس این سنگهای نرمتر بودند، به سرعت کند یا خرد میشدند و این باعث میشد که آنها مواد مناسبی برای استفاده نباشند.
پس از انجام تجزیه و تحلیلهای ژئوشیمیایی روی صدها هسته و تکه سنگ یافت شده در نیایانگا، این تیم تشخیص داد که آنها از سنگهای آتشفشانی و دگرگونی مانند ریولیت و کوارتزیت ساخته شدهاند. سپس آنها جغرافیای منطقهای را بررسی کردند و خیلی زود متوجه شدند که انواع سنگها را میتوان در حوضههای زهکشی واقع در هشت مایلی شرق شبه جزیره هما ردیابی کرد.
باستانشناسان پیش از این سنگهای مشابهی را کشف کرده بودند که انسانتباران به مکانی جداگانه و 2 میلیون ساله در شبهجزیره هما منتقل کرده بودند. در حالی که آن سنگها قدیمیترین نمونههای شناختهشده از ابزارهای اولدوایی بودند، این کیتهای نیایانگا حدود 600 هزار سال قبلتر ساخته شدهاند.
«اما فینستون»، نویسندهی اصلی این مطالعه، توضیح داد:
این موضوع تعجبآور است زیرا مجموعهی نیایانگا در اوایل دوران اولدوان قرار دارد و ما قبلاً فکر میکردیم که مسافتهای طولانیتر انتقال ممکن است مربوط به تغییراتی باشد که در تاریخ تکاملی جدیدتر ما رخ داده است.
یافتههای اخیر، جدول زمانی تکامل انسان را بیشتر روشن میکند و نشان میدهد که برخی پیشرفتهای شناختی بسیار زودتر از آنچه در ابتدا تصور میشد، رخ دادهاند. در عین حال، اینکه کدام گروه از انسانتباران (هومینینها) ابتدا این گام بزرگ تکاملی را برداشتهاند، همچنان یک راز است.
فاینستون گفت:
مگر اینکه فسیلی از انسانتباران پیدا کنید که واقعاً ابزاری در دست داشته باشد. نمیتوانید با قطعیت بگویید کدام گونهها کدام مجموعه ابزارهای سنگی را میسازند. من فکر میکنم تحقیقات در نیایانگا نشان میدهد که تنوع بیشتری از انسانتبارانی که ابزارهای سنگی اولیه میسازند، نسبت به آنچه قبلاً تصور میشد، وجود دارد.
یکی از قویترین مدعیان، پارانتروپوس است. تکاملی نزدیک به انسانهای امروزی که به خاطر جمجمهها و دندانهای قویشان شناخته میشوند. محققان بقایای دندانی پارانتروپوسهای متعددی را در نزدیکی ابزارهای اولدوایی و قدیمیترین محل قصابی اسبهای آبی کشف کردند که قویاً به آنها به عنوان نوآوران اسرارآمیز اشاره دارد.
فاینستون گفت:
انسانها همیشه برای حل چالشهای سازگاری به ابزارها متکی بودهاند. با درک چگونگی آغاز این رابطه، میتوانیم ارتباط خود را با آن در دنیای امروز بهتر درک کنیم؛ به خصوص که با چالشهای جدیدی در جهانی که توسط فناوری شکل گرفته است، روبرو هستیم.
