راز جهش ناگهانی انسان؛ چه چیزی 50 هزار سال پیش مغز ما را متحول کرد؟
حدود 50 هزار سال پیش اتفاقی شگفتانگیز در تاریخ بشر رخ داد؛ تغییری ناگهانی و همزمان در سراسر جهان که مسیر تکامل انسان را برای همیشه دگرگون کرد.
در این بازه زمانی، انسانها بهطور ناگهانی شروع به خلق هنر، انجام آیینهای پیچیده و برقراری شبکههای ارتباطی گسترده کردند. دانشمندان این نقطه عطف را «جهش بزرگ» مینامند؛ جهشی که هنوز علت قطعی آن مشخص نشده، اما اکنون پژوهشی جدید سرنخهای مهمی دربارهی یکی از عوامل کلیدی آن ارائه داده: توانایی بیسابقه انسان مدرن در همکاری سازمانیافته.
یکی از نشانههای مهم این تحول شناختی، شکارهای دستهجمعی در مقیاس بزرگ است. رویدادهایی که مستلزم برنامهریزی، ارتباط پیچیده، تقسیم وظایف و اعتماد میان گروههای مختلف انسانی هستند. شکار یک گله کامل از گاومیشهای وحشی منقرضشده نهتنها قدرت بدنی، بلکه هماهنگی اجتماعی پیشرفتهای میطلبید؛ چیزی فراتر از توانایی شکارهای فردی یا گروههای کوچک.
شکار انبوه؛ آزمونی برای سنجش همکاری اجتماعی
پژوهشگران در مطالعهای جدید تلاش کردند مشخص کنند که آیا این سطح از همکاری پیش از 50 هزار سال پیش نیز در میان گونههای انسانی وجود داشته یا خیر. آنها شکار انبوه را بهعنوان یک شاخص باستانشناسی همکاری گسترده در نظر گرفتند. به گفته نویسندگان پژوهش، چنین شکارهایی شامل «کشتار همزمان چندین حیوان گلهای و فرآوری آنها طی چندین روز با مشارکت افراد متعدد از گروههای مختلف» است. فرآیندی که بدون ارتباطات پیچیده و اعتماد متقابل عملا غیرممکن است.
برای بررسی این موضوع، تیم تحقیقاتی به سراغ محوطهای باستانی در اسرائیل به نام نِشر رمله رفت. مکانی با قدمت حدود 120 هزار سال که در آن استخوانهای فراوانی از گاومیشهای وحشی با نشانههای واضح قصابی توسط انسان کشف شده است. این منطقه در دورهای سکونتگاه انسانتبارهایی شبیه نئاندرتالها بوده که همزمان با انسانهای مدرن میزیستند. از همین رو، این فرض مطرح شد که شاید آنها نیز قادر به اجرای شکارهای انبوه بودهاند.
شواهدی که فرضیهی شکار انبوه را رد کرد
اما نتایج بررسیها این فرض را بهطور جدی زیر سؤال برد. تحلیل دقیق استخوانها نشان داد که حیوانات شکارشده به یک گلهی واحد تعلق نداشتند. تمامی گاومیشهای یافتشده ماده و بالغ بودند؛ الگویی که با کشتار یک گلهی کامل همخوانی ندارد. افزون بر این، آزمایشهای ایزوتوپی مشخص کرد که این حیوانات در زیستگاههای متفاوتی زندگی میکردهاند و از یک جمعیت مشترک نبودهاند.
حتی شواهدی از یک گاومیش به دست آمد که ابتدا در یک شکار زخمی شده، اما جان سالم به در برده و در رویدادی دیگر توسط همان گروه شکارچیان کشته شده است. این نشانهها تأیید میکند که شکارها بهصورت پراکنده و در مقیاس کوچک انجام میشده، نه به شکل حملهی هماهنگ به یک گله کامل.
در نتیجه، پژوهشگران به این جمعبندی رسیدند که انسانتبارهای ساکن نشر رمله، با وجود همزیستی با انسان مدرن، فاقد توانایی لازم برای همکاری گسترده و سازمانیافته در سطح بینگروهی بودهاند.
مزیت پنهان هومو ساپینس: شبکهسازی و همکاری گسترده
این یافتهها به یک تفاوت بنیادین میان انسان مدرن و نئاندرتالها اشاره میکند؛ توانایی برقراری ارتباطات گسترده، انتقال سریع اطلاعات و شکلدهی شبکههای اجتماعی پیچیده.
درحالیکه نئاندرتالها احتمالا در گروههای کوچک و مستقل فعالیت میکردند، هومو ساپینس توانست اتحادهای بزرگتری شکل دهد، منابع را بهتر مدیریت کند و شکارهای پرریسک اما پربازده را اجرا کند. این مزیت اجتماعی احتمالا به انسان مدرن اجازه داد جمعیتهای بزرگتری را پشتیبانی کند، در برابر بحرانها مقاومتر باشد و در رقابت تکاملی دست بالا را پیدا کند.
چرا 50 هزار سال پیش نقطه عطف شد؟
اکثر دانشمندان بر این باورند که شکارهای انبوه بهطور گسترده از حدود 50 هزار سال پیش در میان انسانهای مدرن رواج یافت. هرچند برخی شواهد پراکنده زمانهای قدیمیتری را هم پیشنهاد میکنند، اما این مطالعهی جدید نشان میدهد که انسانهای باستانی پیش از این دوره، فاقد ظرفیت اجتماعی لازم برای چنین فعالیتهایی بودهاند.
بهعبارت دیگر، جهش بزرگ احتمالا نه یک تحول ناگهانی صرفا ژنتیکی، بلکه نتیجهی انقلاب در ارتباطات، اعتماد اجتماعی و همکاری سازمانیافته بوده است؛ مهارتی که سرنوشت تکاملی بشر را تغییر داد.
نتیجهگیری: بقای بشر، محصول همکاری است
این پژوهش بار دیگر این فرضیه را تقویت میکند که برتری انسان مدرن نه صرفا در مغز بزرگتر یا ابزارهای پیشرفتهتر، بلکه در توانایی همکاری گسترده و سازماندهی جمعی نهفته بوده است. نئاندرتالها شاید شکارچیان توانمند و سازگار با محیط بودهاند، اما در برابر گونهای که میتوانست هزاران انسان را در قالب شبکههای اجتماعی هماهنگ کند، شانسی برای رقابت در بلندمدت نداشتند.
در نهایت، به نظر میرسد راز بقای ما نه در قدرت بازو، بلکه در قدرت همکاری نهفته بوده است.
