خانه اخوان سیگاری یزد

در شهر خشتی یزد، جایی که هر دیوارش بوی تاریخ و زندگی می‌دهد، خانه سیگاری مثل نگینی پنهان نشسته است. عمارتی که کمتر درباره‌اش نوشته شده، اما هر گوشه‌اش روایتگر سبک زندگی، معماری و فرهنگ مردمانی است که در قلب کویر زندگی می‌کردند. این خانه فقط یک بنای قدیمی نیست؛ آلبوم زنده‌ای از سنت‌های یزد است؛ از بادگیری که نفس می‌کشد تا حیاطی که در گرمای تابستان مثل پناهگاهی خنک عمل می‌کرد.

آنچه خانه سیگاری را متفاوت می‌کند، سادگی اصیل کویری در کنار جزییات هنرمندانه‌ای است که چشم را خیره می‌کند. خانه‌ای که شاید در نگاه اول معمولی به نظر برسد، اما وقتی وارد آن می‌شوید، لایه‌لایه از قصه‌ها، تکنیک‌های معماری و سبک زندگی گذشته پرده برمیدارد. این خانه جزو ارزشمندترین جاهای دیدنی یزد است.

تاریخچه خانه اخوان سیگاری یزد

خانه سیگاری یزد یکی از ارزشمندترین نمونه‌های معماری سنتی این شهر است که قدمتش به اوایل دوره قاجار می‌رسد. این خانه در دل بافت تاریخی یزد ساخته شده و به‌عنوان نمادی از زندگی کویری، فرهنگ مردمان یزد و مهارت معماران بومی شناخته می‌شود. تاریخ رسمی ثبت این بنا به 25 اسفند 1375 برمی‌گردد؛ زمانی که به شماره 1847 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت و اهمیت آن از نظر تاریخی و معماری تثبیت شد.

در دوره پهلوی اول، حدود سال‌های 1300 تا 1320، این بنا کاربری متفاوتی پیدا کرد و به مدرسه‌ای با نام تدین تبدیل شد. مدیریت این مدرسه را سید هاشم فقیهی برعهده داشت و خانه در آن سال‌ها مرکز آموزش محلی محسوب می‌شد. پس از پایان فعالیت مدرسه، خانه بار دیگر به مالکیت خصوصی برگشت و خانواده حاج عبدالحسین اخوان سیگاری آن را خریداری کردند. این خانواده حدود پنجاه سال در این خانه زندگی کردند و نام خانه سیگاری نیز از همین دوره بر آن ماندگار شد.

در سال 1373 گروهی از اساتید دانشکده معماری دانشگاه شهید بهشتی تهران این خانه را خریدند تا آن را از تخریب نجات دهند و مرمت کنند. بخش‌هایی از بنا مانند پنج‌دری‌ها، ساباط‌ها و اتاق‌ها مرمت شد و در عین حال تلاش کردند که معماری اصیل آن دست‌نخورده باقی بماند. با وجود تغییراتی که در طول دهه‌ها در خانه ایجاد شده بود، از جمله کوچک شدن برخی فضاها و ایجاد اتاق‌های کاربردی جدید، بافت اصلی و اصیل خانه همچنان حفظ شد.

در نهایت، در سال 1390 این بنا وارد فصل تازه‌ای از زندگی خود شد. سید ناصر رضوی و سید هادی رضوی خانه را خریداری کردند و پس از مرمت تکمیلی، کاربری آن را به اقامتگاه بوم‌گردی تغییر دادند. این تغییر باعث شد خانه سیگاری دوباره زنده شود و به‌عنوان مقصدی گردشگری در دسترس علاقه‌مندان به معماری و فرهنگ یزد قرار بگیرد. این خانه از دوران قاجار تا امروز مسیر طولانی و پرماجرایی را طی کرده و هر دوره بخشی از هویت امروزی آن را شکل داده است.

خانه اخوان سیگاری یزد کجاست؟

خانه اخوان سیگاری یزد در خیابان امام خمینی (ره)، روبروی امامزاده فاضل واقع شده است. اگر با خودروی شخصی سفر می‌کنید، خیابان امام خمینی یکی از مسیرهای اصلی یزد است و به‌راحتی می‌توان به این خانه رسید. در ادامه لوکیشن زیر در گوگل مپ را می‌بینید.

لوکیشن در نشان

معماری خانه اخوان سیگاری یزد

معماری خانه سیگاری یزد نمونه‌ای کامل از یک خانه اعیانی کویری است که هم برای زندگی خانوادگی طراحی شده، هم برای تجارت و پذیرایی از مهمان. این بنا حدود 2000 مترمربع وسعت دارد و در چند مرحله در اوایل، میانه و اواخر دوره قاجار و بخشی در دوره پهلوی ساخته شد. به همین دلیل وقتی وارد آن می‌شوید، ترکیبی از لایه‌های مختلف تاریخی و فضاسازی‌های متنوع را کنار هم می‌بینید.

سازمان‌دهی کلی خانه بر اساس الگوی شناخته‌شده خانه‌های یزد است. یعنی حیاط مرکزی با حوض و باغچه در میانه و فضاهای اصلی نشیمن، اتاق‌ها و ایوان‌ها دور تا دور آن نشسته‌اند. خانه سیگاری پنج حیاط مجزا دارد که هر کدام کارکرد خاص خودشان را داشته‌اند. حیاط بیرونی برای مهمانان و رفت‌وآمدهای رسمی، حیاط اندرونی برای زندگی روزمره خانواده، حیاط خدمه، حیاط مرتبط با فضاهای خدماتی مثل مطبخ و انبار و حیاط تجارتخانه که با فعالیت تجاری صاحب‌خانه در زمینه توتون و تنباکو گره می‌خورده است.

این تفکیک حیاط‌ها باعث می‌شده هم حریم خصوصی خانواده حفظ شود، هم کار و زندگی و مهمان‌داری در هم گره نخورد. در بدنه حیاط‌ها، ترکیبی از ایوان‌های بلند، طاق‌نماها و ردیف پنجره‌های ارسی و درهای چوبی دیده می‌شود که رو به حیاط باز می‌شوند. این بازشوها هم نور و هم تهویه را تأمین می‌کرده‌اند و در عین حال، با شیشه‌های رنگی و چوب کنده‌کاری‌شده به نما جلوه می‌دادند.

در جبهه‌های اصلی، به‌ویژه سمت جنوبی، اتاق‌های بزرگ‌تری مثل پنج‌دری سابق (که بعدها به چهاردری تبدیل شده) قرار داشته که برای نشیمن و پذیرایی استفاده می‌شده است. زیر برخی از این اتاق‌ها، فضاهایی مثل سرداب تعبیه شده که از طریق بادگیر و اختلاف تراز، هوای خنک را به داخل هدایت می‌کردند؛ به‌طوری‌که گفته می‌شود دمای این فضاها گاهی تا ده درجه از هوای بیرون خنک‌تر است.

یکی از شاخص‌ترین عناصر معماری خانه سیگاری بادگیر حدودا 20 متری آن است که مثل بسیاری از خانه‌های تاریخی یزد، نقش قلب سیستم تهویه طبیعی را بازی می‌کند. این بادگیر هوا را از ارتفاع بالاتر می‌گیرد، به داخل کانال‌ها هدایت می‌کند و آن را به سرداب‌ها و فضاهای نیم‌زیرزمین می‌فرستد. در کنار بادگیر، ضخامت زیاد دیوارهای خشتی، حیاط فرورفته، سایه‌اندازی ایوان‌ها و انتخاب مصالح بوم‌آورد (خشت، گل، آجر و چوب) همه با هم کار می‌کنند تا خانه در تابستان خنک و در زمستان قابل سکونت بماند؛ یعنی معماری به‌طور کامل با اقلیم خشک و گرم یزد هماهنگ شده است.

در بخش‌های خدماتی، فضاهایی مثل مطبخ، پاکنه، انبار غله، محل نگهداری مواد غذایی، طویله و اصطبل طراحی شده که اغلب در ترازهای پایین‌تر یا در حیاط‌های فرعی قرار گرفته‌اند تا هم بوی نامطبوع وارد بخش‌های اصلی نشود، هم دسترسی‌شان برای کار روزمره آسان باشد. سرداب‌های آجری با طاق‌های ضربی و طاقچه‌های متعدد، علاوه بر کارکرد اقلیمی، بعد زیبایی‌شناختی هم دارند. آجرکاری‌های منظم، قوس‌ها و نورگیرهای کوچک سقفی، فضا را هم کاربردی کرده‌اند، هم چشم‌نواز.

جاذبه های اطراف خانه اخوان سیگاری یزد

خانه اخوان سیگاری یزد در منطقه‌ای تاریخی قرار دارد که بسیاری از جاذبه‌های دیدنی یزد در نزدیکی آن واقع شده‌اند. برخی از مهم‌ترین جاذبه‌های اطراف این خانه عبارت‌اند از:

• موزه آب یزد
• بازار خان یزد
• مسجد جامع یزد

نکات بازدید از خانه اخوان سیگاری یزد

• فصل پاییز و زمستان، بهترین زمان برای بازدید از این خانه است، زیرا هوای یزد در تابستان بسیار گرم است.
• بازدید در ساعات ابتدایی روز یا اواخر بعدازظهر توصیه می‌شود تا از نور طبیعی برای عکاسی بهتر بهره ببرید.
• این خانه دارای فضایی سنتی و آرام است، بنابراین بازدیدکنندگان باید از ایجاد سر و صدای زیاد خودداری کنند تا دیگران نیز از فضای تاریخی آن لذت ببرند.
• این خانه پس از مرمت، به‌عنوان یک اقامتگاه بوم‌گردی نیز فعالیت می‌کند. گردشگران می‌توانند تجربه‌ای متفاوت از اقامت در یک خانه تاریخی را داشته باشند. اتاق‌های سنتی با تزئینات اصیل، اقامتی دل‌نشین را برای مهمانان فراهم می‌کند.
• در بخشی از خانه، فروشگاهی برای خرید صنایع‌دستی یزد مانند ترمه، سفال، شیرینی‌های سنتی و دیگر سوغات این شهر در نظر گرفته شده است.

سخن پایانی

خانه اخوان سیگاری یزد، یکی از نمونه‌های درخشان معماری سنتی یزد است که با گذشت زمان، همچنان اصالت و زیبایی خود را حفظ کرده است. امروز، با مرمت‌های انجام‌شده، این خانه همچنان زنده مانده و به‌عنوان یکی از جذاب‌ترین آثار تاریخی یزد، مورد تحسین علاقه‌مندان به معماری و تاریخ قرار دارد. از اینکه تا پایان همراه گردشی تاپ بودید، سپاسگزاریم.

سوالات متداول