آیا نئاندرتالها در شمال ایران زندگی کردهاند؟ کشف شواهد تازه در جنگلهای هیرکانی
کشف دندان خرس منقرضشده و ابزارهای سنگی باستانی در یکی از غارهای سوادکوه، باعث افزایش گمانهزنیها درباره زندگی نئاندرتالها در شمال ایران شد.
در دل ارتفاعات مهآلود سوادکوه، جایی در منطقه حفاظتشده و رازآلود اِساس، غاری نهفته است که هرچه بیشتر کاوش میشود، پردههای تازهتری از تاریخ حیات را کنار میزند. غار لیبِن دیگر تنها یک حفره طبیعی نیست؛ بلکه یک ماشین زمان است، سفری به گذشتهای که جانوران غولپیکر و انسانهای نخستین در آن زیستهاند.
داستان جذاب لیبِن با کشف دندان یک خرس منقرضشده آغاز شد؛ گونهای عظیمالجثه با قدمتی حدود 250 هزار سال. همین یک دندان کافی بود تا این غار، پس از روسیه و قفقاز، به سومین نقطه جهان تبدیل شود که بقایای این خرس باستانی در آن کشف میشود. همین کشف، غار را به عنوان یک اثر طبیعی درجهیک ملی ثبت کرد؛ اما ماجرا در همینجا متوقف نشد.
با حضور پژوهشگران مؤسسه نئاندرتالشناسی آلمان، مجموعهای از ابزارهای سنگی دوران پارینهسنگی نیز از دل این غار بیرون آمد. شواهدی که احتمال حضور و سکونت نئاندرتالها در این منطقه را به شکل چشمگیری تقویت میکند. آیا انسانهای اولیه شبهای سرد این جنگل را در دل همین غار گذراندهاند؟ آیا این ابزارها برای شکار در جنگلهای انبوه هیرکانی ساخته شدهاند؟ پاسخ این پرسشها هنوز در حال بررسی علمی است.
غار لیبِن در قلب جنگلهای هیرکانی قرار دارد؛ جنگلهایی با قدمت 2.5 میلیون سال که از آستارا تا شرق گلستان امتداد یافتهاند. این جنگلها بازمانده دوران پیشیخبندان هستند و از ارزشمندترین زیستبومهای کره زمین محسوب میشوند. نام هیرکانی از قوم باستانی ورکانه یا گرگان گرفته شده؛ قومی که نامشان حتی به دریای خزر نیز داده شده بود. این جنگلها در پژوهشهای جهانی با عنوان Hyrcanian forests شناخته میشوند و یکی از آخرین یادگارهای عصرهای باستانی طبیعت زمیناند.
با وجود ارزش بینظیر غار لیبِن، حفاظت از آن کار سادهای نیست. این غار در منطقهای سختگذر قرار دارد، اما برای جلوگیری از تخریب و ورود غیرمجاز، برنامه نصب درِ ورودی و ایجاد سیستم کنترل تردد در حال اجراست. همزمان، پیگیری برای تأمین بودجهی ویژه جهت حفاظت و ادامه کاوشهای علمی ادامه دارد تا این گنجینه ملی از آسیب در امان بماند.
غار لیبِن اکنون یک آزمایشگاه زنده برای دیرینهشناسان و باستانشناسان جهان است؛ جایی که بقایای یک گونه جانوری منقرضشده، ابزارهای نئاندرتالها و حیات باستانی جنگلهای هیرکانی همه در کنار هم جمع شدهاند. این غار، پنجرهای رو به نخستین فصلهای تاریخ این سرزمین است؛ گنجینهای که با مراقبت درست میتواند رازهای بیشتری از گذشته ایران را آشکار کند.
