شیر قلعه شهمیرزاد؛ سفری به قلعه‌ای 2000 ساله در سمنان

شیر قلعه یک قلعه کوهستانی بر فراز بلندترین ارتفاعات اطراف شهمیرزاد در استان سمنان است. دژی سنگی که مثل یک نگهبان قدیمی، روی دره و راه‌های منتهی به شهر تسلط دارد. این قلعه در فاصله حدود 3.8 کیلومتری شمال غربی شهمیرزاد و روی قله‌ای با حدود 250 متر اختلاف ارتفاع نسبت به دشت اطراف ساخته شده است. این قلعه به‌خاطر موقعیت استراتژیکش، هم دید کاملی به منطقه دارد و هم دسترسی به آن در گذشته دشوار بود.

مسیر دسترسی به شیر قلعه

ابتدا باید وارد جاده اصلی شهمیرزاد شوید و سپس به مسیر روستای چاشم یا جاده مرغک را پیش بگیرید. با رسیدن به کوه باید 30 دقیقه پیاده‌روی کنید تا به ورودی قلعه برسید. هرچند در سال‌های اخیر اداره میراث فرهنگی شهرستان مهدی‌شهر پروژه احداث مسیر و راه‌پله دسترسی حدود 100 متری از جاده تا ورودی قلعه را آغاز کرده تا گردشگران راحت‌تر به آن برسند.

تاریخچه شیر قلعه

تاریخچه شیر قلعه به دوره اشکانی و ساسانی برمی‌گردد؛ یعنی بیش از 1800 تا 2000 سال پیش. مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد زیرساخت اصلی قلعه در همین دوره‌ها شکل گرفته و بعدها در دوران اسلامی هم دوباره استفاده شده است. در قرون میانه، این دژ به‌عنوان یکی از پناهگاه‌های مستحکم اسپهبدان طبرستان و همچنین یکی از قلعه‌های مورد استفاده اسماعیلیان مطرح بود؛ تا جایی که در فهرست دژهای فرقه اسماعیلی هم نام شیر قلعه در کنار دیگر قلعه‌های مهم آمده است.

موقعیت آن در محدوده تاریخی طبرستان و نزدیکی به شاخه‌ای از مسیر جاده ابریشم، باعث شده این قلعه هم نقش نظامی داشته باشد و هم نقش کنترل و حفاظت از راه‌های تجاری. امروز شیر قلعه یکی از مهم‌ترین جاهای دیدنی شهمیرزاد و نماد هویت کهن منطقه به حساب می‌آید. این قلعه در آذر سال 1380 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

معماری شیر قلعه

از نظر معماری، شیر قلعه نمونه‌ای کلاسیک از قلعه‌های کوهستانی است که با استفاده هوشمندانه از موقعیت طبیعی آن را ساخته‌اند. بدنه اصلی قلعه روی خط‌الرأس کوه و در بین دو رشته‌کوه قرار گرفته و دیواره‌های سنگی آن در برخی بخش‌ها امتداد طبیعی صخره‌ها را دنبال می‌کنند. بنابراین بخشی از استحکامات، در واقع خود کوه است.

گزارش‌ها و بقایای موجود نشان می‌دهد که قلعه در گذشته هفت برج داشته که امروز آثار پنج برج آن قابل‌مشاهده است. باروها و دیوارهای دفاعی نیز در بخش‌هایی به‌خوبی دیده می‌شوند. در داخل قلعه، فضاهای اقامتی، انبارها و احتمالاً مسیرهای زیرزمینی برای دسترسی به چشمه پای کوه وجود داشته که بخشی از آن‌ها امروز زیر خاک مدفون هستند؛ اما در متون تاریخی و محلی به آن‌ها اشاره شده است.

یکی از نکات جالب درباره شیر قلعه، داستان آب‌رسانی و دفاع طولانی‌مدت آن است. گفته می‌شود ساکنان قلعه برای تأمین آب، از چشمه‌ای در پای کوه (چشمه‌ای که به نام شیخ چشمه هم شناخته می‌شود) سازه‌ای شبیه برج با پلکان مارپیچ ساخته بودند تا بتوانند بدون قرار گرفتن در معرض دید دشمن، آب را به درون قلعه منتقل کنند؛ ایده‌ای شبیه راه‌پله‌های مناره‌ها.

همین تمهیدات بود که امکان مقاومت طولانی‌مدت را برای مدافعان فراهم می‌کرد و این قلعه را به یک دژ تقریباً تسخیرناپذیر در دوره خود تبدیل کرد. امروزه شیر قلعه شهمیرزاد با اینکه بخش زیادی از آن در گذر زمان و فرسایش طبیعی آسیب دیده، هنوز هم چهره‌ای باشکوه و دیدنی دارد. علاوه بر این، نسبت‌دادن قلعه به اسماعیلیان، افسانه‌ها و روایت‌هایی درباره تونل‌های مخفی، گنج پنهان و مکاتبات محرمانه را هم وارد روایت‌های مردمی کرده و به جذابیت رمزآلود آن افزوده است.

اکنون بازدید از شیر قلعه، علاوه بر وجه تاریخی، یک تجربه جدی طبیعت‌گردی هم هست. چشم‌انداز وسیع شهمیرزاد و دامنه‌های البرز، سکوت کوهستان و دیدن بقایای برج‌ها و باروهای سنگی، هم‌زمان حس قدم‌زدن در تاریخ و ایستادن بر فراز یک صخره استراتژیک را منتقل می‌کند.

سخن پایانی

شیر قلعه شهمیرزاد یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی استان سمنان است؛ دژی کوهستانی که مثل نگهبانی خاموش، قرن‌ها بر فراز قله‌ها ایستاده و مسیرهای منتهی به شهمیرزاد و طبرستان را زیر نظر دارد. اگر به بازدید از قلعه‌های تاریخی علاقه دارید، بازدید از این دژ سنگی را به هیچ عنوان از دست ندهید. از اینکه گردشی تاپ را برای مطالعه درباره این جاذبه انتخاب کردید سپاسگزاریم.

سوالات متداول