کشف معبدی که 4000 سال زیر شنها پنهان مانده بود
گاهی تاریخ نه در دل کتابها، بلکه زیر لایههای خاموش زمین پنهان شده است. در تپههای شنی شمالغربی پرو، باستانشناسان معبدی را کشف کردهاند که قدمت آن به 4 تا 5 هزار سال پیش بازمیگردد؛ سازهای که نهتنها از وجود باورهای مذهبی پیچیده در آن دوران خبر میدهد، بلکه نگاه تازهای به شکلگیری جوامع اولیه در منطقهی آند ارائه میکند.
این محوطه در دره زانا قرار دارد؛ منطقهای که پیشتر چندان در کانون توجه پژوهشهای تاریخی نبوده است. نخستین نشانهها با بقایای دیوارهای یک سازه بزرگ آشکار شد؛ اما هرچه کاوشها پیش رفت، تصویر روشنتری از کارکرد مذهبی این مکان شکل گرفت. وجود یک پلکان مرکزی که احتمالا به سکویی آیینی منتهی میشده، نشان میدهد این فضا صرفا یک بنای ساده نبوده؛ بلکه برای اجرای مراسم و آیینهای جمعی طراحی شده است.
زبان تصویر در آیینهای باستانی
در کنار ساختار معماری، آنچه اهمیت این معبد را دوچندان میکند، نقشبرجستهها و تزئینات آن است. دیوارها با تصاویری از گربهسانان، چنگالهای خزندگان و پیکرههایی انساننما با سر پرنده آراسته شدهاند؛ نمادهایی که بهوضوح بار معنایی و آیینی داشتهاند. این نقوش با گچ بسیار ظریف اجرا شدهاند و همین موضوع به باستانشناسان کمک کرده تا قدمت محوطه را با دقت بیشتری تعیین کنند.
این تصاویر صرفا جنبه تزئینی نداشتهاند. آنها بخشی از نظامی نمادین بودهاند که از طریق آن، انسانهای آن دوره با جهان پیرامون، نیروهای طبیعی و امر مقدس ارتباط برقرار میکردهاند. حیوانات، در این میان، احتمالا نقش واسطههایی میان انسان و نیروهای فراطبیعی را ایفا میکردهاند.
حضور مرگ در دل مناسک
کشف بقایای انسانی، بُعد تازهای به اهمیت این محوطه افزوده است. سه اسکلت بزرگسال در میان دیوارهای معبد یافت شدهاند؛ کشفی که نشان میدهد مرگ و آیینهای تدفینی بخشی جداییناپذیر از کارکرد مذهبی این فضا بوده است. نحوه قرارگیری اجساد حاکی از آن است که این افراد بهصورت تصادفی دفن نشدهاند؛ بلکه احتمالا نقش آیینی یا قربانی داشتهاند.
در نزدیکی این بقایا، بستهای پیچیدهشده در پارچهی کتانی نیز کشف شده که میتواند نذری یا پیشکشی برای خدایان باشد. چنین یافتههایی نشان میدهد که باورهای مذهبی این فرهنگ، ساختاری پیچیده و آیینمند داشته؛ ساختاری که هنوز برای تاریخدانان ناشناخته است.
تداوم باورها؛ از معبدی کهن تا فرهنگ موچه
کاوشها به همینجا ختم نشد. در نزدیکی این معبد کهن، بقایای معبد دیگری کشف شده که به حدود قرن هفتم میلادی تعلق دارد و احتمالا به فرهنگ موچه مرتبط است. این کشف امکان مقایسه دو دوره متفاوت را فراهم میکند؛ یکی با قدمتی چند هزار ساله و دیگری متعلق به جامعهای پیچیدهتر با ساختارهای سیاسی مشخص.
در معبد موچه، بقایای جسد کودکی پنج تا شش ساله پیدا شده است. این یافته نشان میدهد که استفاده از بقایای انسانی در آیینهای مذهبی، سنتی بوده که در طول قرنها ادامه یافته است. در این دوره، دین دیگر تنها ابزاری برای ارتباط با امر الهی نبود، بلکه نقشی اساسی در تثبیت قدرت سیاسی و شکلگیری نظم اجتماعی ایفا میکرد.
آنچه از مردمانی بینام میدانیم
از این مردمان باستانی، نامی باقی نمانده است. نمیدانیم خودشان چه نامی برای خویش برمیگزیدند یا دیگران آنها را چگونه میشناختند. آنچه امروز از آنها در دست داریم، ساختههایشان است: معابد، خانهها، نقشها و اشیای تدفینی. همین آثار خاموش، تنها روایتگران زندگی، باورها و ترسهایشان هستند.
کشف این دو معبد در دره زانا، نشان میدهد که تاریخ تمدن در پرو بسیار کهنتر و پیچیدهتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد. این یافتهها نهتنها شکافهای بزرگی را در شناخت ما از گذشته آند پر میکنند، بلکه یادآور میشوند که بسیاری از داستانهای شکلگیری تمدن، هنوز زیر شنها منتظر شنیده شدن هستند.
لوئیس آرماندو مورو در خصوص این اکتشاف میگوید:
ما هنوز اطلاعات بسیار کمی درباره چگونگی و شرایط شکلگیری نظامهای اعتقادی پیچیده در منطقهی آند داریم؛ اما اکنون شواهدی در اختیار داریم که نشان میدهد مردم این بخش از جهان، از نخستین فضاهای مذهبی خود چگونه استفاده میکردهاند.
