از میدان جنگ تا ویترین موزه بولتون؛ سفر شگفتانگیز یک کلاه 1600 ساله نمدی
در میان هزاران شی باستانی که از دل شنهای مصر بیرون آمدهاند، گاهی اشیایی یافت میشوند که نه فقط یک ابزار یا پوشش، بلکه روایتی خاموش از زندگی روزمره انسانهای باستان را در خود پنهان کردهاند. یکی از این یافتههای شگفتانگیز، کلاه آفتابگیر نمدی بسیار نادر با قدمت 1600 سال است که احتمالا روزگاری بر سر یک سرباز رومی در دل صحرای مصر نشسته و او را از آفتاب سوزان و طوفانهای شن محافظت میکرده است.
این کلاه که تنها 3 نمونه مشابه از آن در جهان باقی مانده و بهترین آنها محسوب میشود، امروز در موزه بولتون انگلستان نگهداری میشود؛ اما مسیر رسیدن آن به ویترین موزه، سفری طولانی در دل تاریخ دارد.
کشفی در لاهون؛ جایی میان هرمها و زندگی روزمره
این کلاه در سال 1911 میلادی توسط مصرشناس برجسته انگلیسی، سر فلیندرز پتری، در محوطه باستانی لاهون در منطقه فیوم مصر کشف شد. شهری باستانی که در کنار یک مجموعه هرمی شکل گرفته بود و شواهد فراوانی از زندگی مردم در دوران متأخر روم و آغاز مسیحیت را در خود جای داده است.
پتری این کلاه را همراه با مجموعهای از پوشاک و منسوجات کشف کرد که همگی نمونههایی درخشان از هنر نساجی قبطی به شمار میرفتند؛ آثاری که رنگ، نقش و نماد را در هم آمیخته بودند تا تصویری زنده از جهانبینی مردم آن روزگار ارائه دهند. این کلاه بعدها توسط پتری به موزه چادویک در بولتون اهدا شد. این موزه امروزه با نام موزه بولتون شناخته میشود.
مهندسی یک کلاه در عصر باستان
در نگاه نخست، این کلاه ساده به نظر میرسد؛ اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که با دقت و مهندسی بالایی ساخته شده است. این کلاه مخروطیشکل از چهار بخش مجزا تشکیل شده که به هم دوخته شدهاند و در مرکز آن یک برجستگی دکمهمانند دیده میشود. قطر آن حدود 39.5 سانتیمتر است؛ اندازهای که کاملا با پوشش کامل سر و شانهها برای محافظت در برابر آفتاب سوزان هماهنگ است.
بدنه اصلی کلاه از نمد قهوهای ساخته شده، لبهای پهن از نمد قرمز دارد و اتصال لبهها با پارچه پشمی سبز انجام شده است. بخش نهایی لبهها با پارچه پشمی آبی پرداخت شده و داخل کلاه نیز با نمد سفید آسترکشی شده است. حتی درزها با بخیههای زنجیرهای تزیینی دوخته شدهاند؛ نشانهای از اینکه این کلاه تنها یک ابزار کاربردی نبوده، بلکه از نظر زیباییشناسی نیز اهمیت داشته است.
رومی یا مصری؟ هویت دوگانه یک کلاه
کارشناسان موزه بولتون بر این باورند که این کلاه احتمالا برای یکی از اعضای نیروی نظامی روم که مصر را در آن زمان اشغال کرده بود، ساخته شده است. شباهت کلی آن به کلاههای رومی قرن سوم میلادی این فرضیه را تقویت میکند. اما یک نکته مهم وجود دارد. به نظر میرسد این کلاه با اقلیم خشن مصر تطبیق داده شده است؛ یعنی طراحی رومی آن تغییر کرده تا بتواند بهتر از سر در برابر آفتاب شدید و طوفانهای شن محافظت کند.
در واقع، این کلاه را میتوان نمادی از برخورد دو جهان فرهنگی دانست؛ مهندسی و نظامیگری روم از یک سو و شرایط طبیعی و سنتهای بومی مصر از سوی دیگر.
کلاه در بستر تاریخ قبطی
این شی به دورهای بازمیگردد که به آن دوره قبطی مصر گفته میشود. یعنی زمانی حدود سال 395 میلادی که امپراتوری روم دچار فروپاشی شد و مسیحیت بهطور گسترده در سرزمینهای تحت سلطه روم گسترش یافت. در همین دوره، زبان قبطی که ریشه در مصر باستان داشت، در میان مسیحیان مصر شکل گرفت.
منسوجات قبطی که در گورهای مسیحیان اولیه منطقه فیوم کشف شدهاند، به خاطر رنگهای زنده، نقشهای پیچیده و ترکیب نمادها شهرت دارند؛ از صلیبهای مسیحی گرفته تا خدایان رومی و نماد کهن مصری عنخ که نشانه زندگی جاودان بود. این کلاه نیز در همین بستر فرهنگی دوگانه شکل گرفته است.
بازگشت از مرز نابودی
با گذشت قرنها، این کلاه از آسیب زمان در امان نمانده بود. بیدها بخشهای زیادی از نمد آن را تخریب کرده بودند و ساختار آن رو به فروپاشی بود. اما در سال 2025، پس از یک عملیات مرمت دقیق، موزه بولتون برای نخستینبار این اثر نادر را به نمایش عمومی گذاشت.
جکی هایمن، مرمتگر منسوجات، اعلام کرد که با استفاده از پارچههای دسترنگشده، ساختار کلاه را تثبیت کرده و شکل اصلی آن را بازسازی کرده است. او این اثر را «یک کلاه نمدی بسیار نادر» توصیف کرد که به طرز شگفتانگیزی بخش بزرگی از هویت خود را حفظ کرده است.
وسیلهای که هنوز حرفهای ناگفته دارد
هایمن جملهای گفت که امروز شاید بهترین توصیف برای این کلاه باشد.
این کلاه برای پوشیده شدن ساخته شده بود، اما اگر فقط میتوانست با ما حرف بزند و بگوید چه کسی آن را ساخته و چه کسی آن را بر سر گذاشته است.
این کلاه، بیش از آنکه یک شی موزهای باشد، پل ارتباطی میان زندگی روزمره انسان باستان و جهان مدرن امروز است؛ یادآوری خاموش از اینکه انسان، در هر دورهای، همواره در جستوجوی راهی برای سازگاری با طبیعت و بقا در شرایط سخت بوده است.
