وقتی یک جام نقره‌ای کوچک داستان پیدایش جهان را بازگو می‌کند

یک جام نقره‌ای کوچک که دهه‌ها پیش در تپه‌های یهودا کشف شد، ممکن است قدیمی‌ترین تصویر شناخته‌شده از آفرینش کیهانی را در خود داشته باشد. صحنه‌هایی که روی آن حک شده‌اند داستانی شگفت‌انگیز را روایت می‌کنند.

بیش از نیم قرن، پژوهشگران بر این باور بودند که این ظرف 4300 ساله روایت اسطوره خشونت‌بار بابلی، موسوم به اِنومااِلیش را نشان می‌دهد؛ اسطوره‌ای که در آن خدایان در میان آشوب با هم می‌جنگند. حال یک پژوهش انقلابی جدید ادعا می‌کند که این نگاره‌ها چیزی بسیار کهن‌تر و جهانی‌تر را نمایش می‌دهند: تولد منظم جهان از دل آشوب نخستین.

جام عین سامیه که تنها 7 سانتی‌متر ارتفاع دارد، در سال 1970 از یک گور باستانی در کرانه باختری کشف شد. حکاکی‌های ظریف آن شامل یک شیمرای گاوشکل در حال در دست داشتن شاخه‌های گیاه، ماری تهدیدکننده، نمادهای آسمانی و پیکره‌های اسرارآمیزی است که یک قایق نورانی هلالی‌شکل را در آسمان حمل می‌کنند. طبق یافته‌های جدید دکتر اِبرهارد زانگر و همکارانش در مؤسسه Luwian Studies، این صحنه‌ها روایت‌گر جنگ خدایان نیستند؛ بلکه نمایشگر دگرگونی جهان از آشوب به نظم و زایش خورشید و اوج‌گیری آن هستند.

به چالش کشیدن پنج دهه تفسیر اشتباه

قدمت این جام به عصر برنز میانی، حدود 2650 تا 1950 پیش از میلاد بازمی‌گردد و آن را به تنها اثر هنری واقعی کشف‌شده از این دوره در منطقه شام تبدیل می‌کند. تفسیرهای اولیه، این نگاره‌ها را نسخه‌ای ابتدایی از اِنومااِلیش می‌دانستند؛ جایی که مردوک، تیامات الهه آشوب را نابود می‌کند و جهان را از پیکر او می‌سازد.

اما منتقدان خیلی زود ایرادهای آشکاری را مطرح کردند:

1. نه خشونتی وجود دارد، نه جنگی و نه الهه‌ای تکه‌تکه شده.
2. مهم‌تر از همه، اِنومااِلیش هزار سال پس از ساخت این جام نوشته شده است.

دانیل سارلو، یکی از نویسندگان پژوهش، گفت:

این جام داستان نبرد خشن خدایان را نمی‌گوید؛ بلکه روایتی از فرایند آرامِ نظم یافتن کیهان است. این‌که چگونه خورشید متولد می‌شود، آشوب را کنار می‌زند و جهان را نوسازی می‌کند.

خوانش خط زمانی کیهانی

طبق گزارشی جدید تزئینات جام مانند یک خط زمانی بصری عمل می‌کنند.

صحنه سمت چپ: آشوب نخستین

• یک شیمرای انسان/گاو شاخه‌های گیاه را در دست دارد.
• یک رزت کوچک (نماد خورشید نوزاد) زیر بدن او قرار گرفته.
• ماری قدرتمند و راست‌قامت نماد نیروهای بی‌نظم است.

صحنه سمت راست: استقرار نظم

• دو موجود الهی با لباس‌های آراسته، قایق هلالی حامل خورشید را حمل می‌کنند.
• خورشید اکنون با چهره‌ای انسانی و لبخند روشنایی‌بخش نمایش داده شده.
• مار قدرتمند صحنه نخست، اکنون خم شده و مطیع نظم جدید است.

پژوهشگران نوشتند:

هنرمند با انتخاب‌های سبک‌شناختی ساده، گذر زمان را به تصویر کشیده است. خورشید در سمت چپ کوچک و تازه‌متولد است، اما در سمت راست بزرگ و نیرومند نشان داده می‌شود. حتی خدایان نیز چین‌های روی گردن دارند که نشان‌دهنده گذر اعصار است.

قایق نور یادآور باور رایج در عصر برنز است که اجرام آسمانی در آسمان توسط قایق‌هایی الهی حمل می‌شوند.

زانگر در گفت‌وگو با نیویورک‌پست توضیح داد:

این قایق کاربرد عملی دارد؛ وسیله‌ای که خورشید و ماه را در آسمان جابه‌جا می‌کند. این توضیح رایج حرکت اجرام آسمانی در باستان بود.

پژوهشگران شباهت‌های قابل‌توجهی بین این جام و صحنه پایانی تابوت فرعون مصری (ستی یکم 1279 ق.م) و نقش‌برجسته‌های گاو-انسان در معبد هیتی یازیلیکایا (حدود 1230 ق.م) یافتند. به همین دلیل نتیجه گرفتند که طراح جام از جنوب میان‌رودان بوده، اما ساخت آن در شمال میان‌رودان یا سوریه انجام شده؛ جایی که نقره در عصر برنز فراوان بود.

با وجود این تفسیر جدید، برخی متخصصان قانع نشده‌اند. مارک اسمیت از مدرسه الهیات پرینستون با اشاره به این موضوع که ممکن است این نقش‌ها روایت اسطوره‌ای دیگری مانند چرخه بعل را نشان دهند، بیان کرد:

اعتراض به این‌که این روایت یک داستان آفرینش بابلی است درست است، اما هنوز مشخص نیست که اصلاً یک داستان آفرینش باشد. همچنین هنگام کشف، بخشی از جام آسیب‌دیده و مستندات ناقص بوده است. بنابراین تفسیر قطعی دشوار است و پژوهشگران بیشتر به مقایسه‌های نمادشناسی تکیه کرده‌اند.

با این حال، این پژوهش یک بازخوانی مهم از یکی از مرموزترین آثار عصر برنز است و نشان می‌دهد که شاید نیاکان ما آفرینش جهان را نه همچون نبردی خونین، بلکه فرایندی آرام و تدریجی می‌دانستند.